باشد بر حقيقت چنان كه خداى تعالى ايشان را در اصل خلقت براى دوزخ آفريده باشد و براى آن تا كفر آرند و معصيت كنند تا ايشان را به آن علَّت به دوزخ برد و از ايشان كفر و معاصى خواهد ، اين نشايد براى آن كه اين قبيح باشد و قديم ( 1 ) از فعل قبيح و ارادت قبيح متعالى است ، براى آن كه عالم است به قبح قبيح و مستغنى است از فعل قبيح و عالم است به آن كه مستغنى است . دگر آن كه ، فاعل قبيح منقوص باشد و بر صفت نقص حاصل بود . دگر آن كه ، قرآن سراسر به خلاف اين است و هر كجا « لام » غرض گفت بر حقيقت تعليق كرد به ايمان و طاعت ، گفت : وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ ( 2 ) ، گفت جن و انس را بر عموم جز براى عبادت نيافريدم ، دگر گفت : وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّه . . . ( 3 ) ، دگر گفت : وَلَقَدْ صَرَّفْناه بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا . . . ( 4 ) ، دگر گفت : لَقَدْ ( 5 ) أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَالْمِيزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ . . . ( 6 ) ، دگر آن كه : إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً ، لِتُؤْمِنُوا بِاللَّه وَرَسُولِه ( 7 ) - الاية ، و مانند اين بسيار است اگر اين لامها غرض را باشد و آن لام نيز غرض باشد مناقضه باشد و قرآن منزّه است از آن كه در او تناقض باشد . آنگه گفت : * ( أُولئِكَ كَالأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ ) * اينان ، ايناناند كه تدبّر نكنند و تأمّل نكنند در آيات من و از آن عدول و اعراض نمايند ، ايشان به نادانى و قلَّت تأمّل و تدبّر با چهار پايان و بهايم مانند كه چيزى ندانند و فرق نكنند ميان خير و شر و نيك و بد . آنگه گفت : ايشان از بهايم و چهارپاى گمراهتر و نادانتراند براى آن كه بهايم به زجر منزجر شوند و به هدايت مهتدى [ شوند ] ( 8 ) و از ( 9 ) الهام [ 7 - ر ] اشارت بشناسند و ايشان از كفر و قساوت قلب تا آن جااند كه به وعظ متّعظ نمىشوند و به زجر منزجر نمىشوند و به آيات منتفع نمىشوند ، پس ايشان از بهايم بتر باشند . آنگه گفت : * ( أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ ) * ايشان غافلاناند از آيات و حجج و بيّنات و از تأمّل و تدبّر آن .

--> ( 1 ) . آو ، بم ، آج ، لب ، آن ، لت : خداى تعالى . ( 2 ) . سوره ذاريات ( 51 ) آيهء 56 . ( 3 ) . سوره نساء ( 4 ) آيهء 64 . ( 4 ) . سوره فرقان ( 25 ) آيهء 50 . ( 5 ) . اساس و ديگر نسخه بدلها : و لقد ، كه با توجّه به متن قرآن مجيد « واو » حذف شد . ( 6 ) . سوره حديد ( 57 ) آيهء 25 . ( 7 ) . سوره فتح ( 48 ) آيات 8 و 9 . ( 8 ) . اساس : افتادگى دارد از آو ، افزوده شد . ( 9 ) . همه نسخه بدلها ، بجز مج و لب : با .